Όταν το «πώς φαίνεται» δίνει τη θέση του στο «τι μπορεί να κάνει»

   Οτιδήποτε γνωρίζουμε για τον κόσμο γύρω μας το εξερευνούμε, αρχικά, μέσω των σωμάτων μας. Έχουμε, όμως, επίγνωση τι μπορεί να κάνει το σώμα μας για εμάς; Καθώς μεγαλώνουμε χάνουμε, πολλές φορές, το ενδιαφέρον για τις λειτουργίες του σώματός μας και τείνουμε να εστιάζουμε περισσότερο στην εξωτερική εμφάνισή του, υπερεκτιμώντας την σε σχέση με οποιαδήποτε άλλη ικανότητά μας.

   Τι είναι η λειτουργικότητα του σώματος

   Η λειτουργικότητα του σώματος (body functionality) είναι ένας επιστημονικός όρος που χρησιμοποιείται για οτιδήποτε μπορεί να κάνει το σώμα μας, περιλαμβάνοντας διάφορες πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης, όπως εσωτερικές διαδικασίες (π.χ. πέψη, μεταβολισμός, επούλωση), ικανότητες (π.χ. περπάτημα, χειρωνακτικές ή οικιακές εργασίες, μαγειρική), αισθήσεις (π.χ. όραση, ακοή, όσφρηση), γνωστικές λειτουργίες (π.χ. μνήμη, προφορικός και γραπτός λόγος, αντίληψη, μάθηση) και δημιουργικές ή επικοινωνιακές δυνατότητες (π.χ. ζωγραφική, χειροτεχνίες, γλώσσα του σώματος). Αναφέρεται, δηλαδή, στο τι προσφέρει και τι επιτυγχάνει το σώμα και όχι στο πώς αυτό δείχνει.

   Σχεδόν μια δεκαετία πριν, οι ερευνητές υπογράμμισαν την αναγκαιότητα της έρευνας για τη λειτουργικότητα του σώματος, πυροδοτώντας ένα κύμα ενδιαφέροντος  για την κατανόηση αυτής της κρίσιμης διάστασης της ενσώματης εμπειρίας. Τα αποτελέσματα διαφόρων μελετών έχουν δείξει, μάλιστα, ότι όσο περισσότερο ευγνώμονες είμαστε για το τι μπορούν τα σώματά μας να κάνουν για εμάς, τόσο πιο πιθανό είναι να εκτιμήσουμε και την εμφάνισή μας.

   Τι δεν είναι η λειτουργικότητα του σώματος

   Η έρευνα για τη λειτουργικότητα του σώματος εστιάζει στο πώς τα άτομα σκέφτονται, αισθάνονται και συμπεριφέρονται σε σχέση με τις ικανότητες του σώματός τους. Μια συχνή παρερμηνεία είναι η εξίσωση της λειτουργικότητας του σώματος με το να είναι κανείς σωματικά ικανός ή ελεύθερος από ασθένεια. Ωστόσο, η λειτουργικότητα του σώματος αφορά όλα τα άτομα, συμπεριλαμβανομένων αυτών με σωματικούς περιορισμούς ή αναπηρίες. Για παράδειγμα, ένα άτομο με αναπηρία μπορεί να πραγματοποιήσει τις ίδιες δράσεις με άλλους, αλλά με έναν διαφορετικό τρόπο, αντικατοπτρίζοντας λειτουργικότητα που δεν είναι απούσα αλλά προσαρμοσμένη.

   Το σημαντικότερο, η λειτουργικότητα του σώματος δεν είναι «δεμένη» με την εξωτερική εμφάνιση, πρότυπα ομορφιάς και φυσικής κατάστασης ή την ελκυστικότητα. Ενώ συγκεκριμένες λειτουργίες μπορεί να επηρεάζουν τη σωματική εμφάνιση (π.χ. ο θηλασμός αλλάζει το σχήμα του στήθους), η αξία της λειτουργικότητας του σώματος βρίσκεται πέρα από την αισθητική.

   Γιατί η λειτουργικότητα του σώματος είναι σημαντική για τη βελτίωση της εικόνας του σώματος;

   Υπάρχουν αρκετές θεωρίες που υποστηρίζουν ότι η εστίαση στη λειτουργικότητα του σώματος είναι ωφέλιμη για την καλλιέργεια της θετικής σωματοποίησης (positive embodiment).

   Ο Αμερικανός κοινωνικός ψυχολόγος Stephen Franzoi (1995) πρότεινε δύο οπτικές ως προς το πώς τα άτομα βλέπουν τα σώματά τους: το σώμα ως διαδικασία που είναι εστιασμένο στη λειτουργικότητα (body-as-process) και το σώμα ως αντικείμενο που είναι εστιασμένο στην εμφάνιση (body-as-object). Διαφορές κοινωνικοποίησης οδηγούν τους άνδρες να εστιάζουν περισσότερο στη λειτουργικότητα και τις γυναίκες στην εμφάνιση, καταλήγοντας σε ανισότητες όσον αφορά τις εμπειρίες της εικόνας του σώματος.

   Σύμφωνα με τις Αμερικανίδες ψυχολόγους Barbara Fredrickson & Tomi – Ann Roberts (1997), η αυτό-αντικειμενοποίηση (self-objectification), δηλαδή το να αντιμετωπίζει κάποιος το σώμα του ως στατικό αντικείμενο, που εκτιμάται, κυρίως, για την εξωτερική εμφάνισή του, αυξάνει τον κίνδυνο άγχους και ντροπής για το σώμα ή ακόμα και διατροφικών διαταραχών. Η πιθανότητα να βιώσει κάποιος αντικειμενοποίηση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πολιτισμικό και κοινωνικοοικονομικό πλαίσιο κάθε κοινωνίας, με τις γυναίκες να είναι πιο ευάλωτες –χωρίς να αποκλείονται και οι άνδρες. Η εστίαση, ωστόσο, στο τι μπορεί να κάνει το σώμα αποθαρρύνει τα άτομα από την υιοθέτηση μιας αντικειμενοποιημένης και επιβλαβούς αντίληψης για το σώμα τους.

   Για την Αμερικανίδα ψυχολόγο Nina Piran, η ενασχόληση με δραστηριότητες που δίνουν έμφαση στη λειτουργικότητα του σώματος βοηθά τα άτομα να αντισταθούν στις κοινωνικές πιέσεις να δουν το σώμα τους ως αντικείμενο (2002, 2016, 2017) και οδηγεί σε μια αίσθηση σύνδεσης μεταξύ μυαλού και σώματος, προάγοντας τη θετική σωματοποίηση (2019).

   Λειτουργίες του ανθρώπινου σώματος και διατροφή

   Η εκτίμηση της αξίας της λειτουργικότητας του σώματος πέρα από την εμφάνιση ενθαρρύνει, επίσης, μια υγιέστερη σχέση με τη διατροφή και την αυτό-εικόνα, γιατί δημιουργεί μια πιο ενστικτώδη διατροφική προσέγγιση, καθοδηγούμενη από την εσωτερική πείνα και το αίσθημα κορεσμού παρά την προσκόλληση σε διατροφικές συμπεριφορές, σύμφωνα με τις Αμερικανίδες ψυχολόγους Laura Avalos και Tracy Tylka (2006). Αντίθετα, η διαταραγμένη σωματοποίηση προκύπτει, κατά την  Piran (2002, 2016, 2017), όταν τα άτομα δίνουν προτεραιότητα στην εμφάνιση έναντι της λειτουργικότητας, συχνά μέσα από αυστηρές και επικίνδυνες δίαιτες, καταλήγοντας σε αρνητικές εμπειρίες σώματος.

   Βελτίωση της εκτίμησης για τη λειτουργικότητα του σώματος

   Πώς, όμως, μπορούμε να βελτιώσουμε την εκτίμηση για τη λειτουργικότητα του σώματός μας (functionality appreciation) στην καθημερινότητά μας ώστε να πετύχουμε μια θετικότερη εικόνα σώματος;

   Ημερολόγιο λειτουργικής ευγνωμοσύνης

   Η τήρηση ενός ημερολογίου για τη λειτουργικότητα του σώματος, μας ενθαρρύνει να εστιάζουμε στις ικανότητές του, όπως η κίνηση, η δημιουργικότητα, η έκφραση συναισθημάτων παρά στα αισθητικά του χαρακτηριστικά. Σημείωσε καθημερινά μερικά πράγματα που έκανε το σώμα σου χωρίς να σχετίζονται με την εμφάνισή σου, π.χ. «τα πόδια μου με περπάτησαν μέχρι τη δουλειά», «τα χέρια μου αγκάλιασαν έναν φίλο», «οι πνεύμονές μου αναπνέουν ξεκούραστα».

   Αλλαγή εσωτερικού διαλόγου

   Όταν πιάνεις τον εαυτό σου να κάνει επικριτικές σκέψεις για ένα σημείο του σώματός σου αναπλαισίωσε τη σκέψη με βάση τη λειτουργία του συγκεκριμένου σημείου, π.χ. αντί για «δεν μου αρέσουν τα πόδια μου» σκέψου «αυτά τα πόδια στηρίζουν το σώμα μου ή μου δίνουν τη δυνατότητα να ανεβαίνω σκάλες».

   Σωματική άσκηση

   Η εξατομικευμένη σωματική άσκηση, που ταιριάζει στην προσωπικότητα, τα ενδιαφέροντα και τον ελεύθερο χρόνο μας, μας δίνει την ευκαιρία να εστιάσουμε στο τι καταφέρνει το σώμα μας για εμάς και όχι στο πώς φαίνεται στον καθρέφτη, π.χ. δίνουμε σημασία στο ότι μπορούμε να τρέξουμε μια μεγάλη απόσταση ή να έχουμε καλύτερη ισορροπία. Αυτό μεταφέρεται και στις καθημερινές μας δραστηριότητες, π.χ. σηκώνουμε με άνεση τα ψώνια της καθημερινότητας, διανύουμε μικρές αποστάσεις με τα πόδια και όχι με το αυτοκίνητο ή κατεβαίνουμε από το λεωφορείο μια στάση πριν και περπατάμε μέχρι τον προορισμό μας.

   Παράλληλα, η σωματική κίνηση μας βοηθά να συνδεθούμε εσωτερικά με το σώμα μας, για παράδειγμα μαθαίνουμε να ακούμε τους χτύπους της καρδιάς, την αναπνοή και τη λειτουργία των μυών μας, αναπτύσσοντας ένα αίσθημα ευγνωμοσύνης για τη «βιολογική μηχανή» μας. Ακόμα κι αν δεν μας αρέσει η συστηματική άσκηση στο γυμναστήριο, δραστηριότητες όπως ο χορός, ένα υπαίθριο σπορ, η συμμετοχή σε μια αθλητική ομάδα, η κηπουρική είναι κάποιοι από τους τρόπους που θα μας βοηθήσουν να βιώσουμε το σώμα μας με «ζωντανό», δυναμικό και ενεργητικό τρόπο, καλλιεργώντας μια βαθύτερη κατανόηση των δυνατοτήτων του.

   Σύνδεση με τις αισθήσεις

   Εστίασε σε αυτά που σου επιτρέπει να βιώσεις το σώμα σου –τον ήχο της μουσικής, την ανατολή του ηλίου, τη ζεστασιά του ήλιου στο δέρμα, τη μυρωδιά της θαλασσινής αύρας, τη γεύση ενός φαγητού.

   Επαφή με τη φύση

   Η έκθεση σε φυσικά περιβάλλοντα, όπως το περπάτημα στη φύση και το πέρασμα χρόνου σε εξωτερικούς χώρους (πάρκα, κήπους κλπ.) βοηθά στην αποστασιοποίηση του εαυτού από πλαίσια εστιασμένα στην εξωτερική εμφάνιση (μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαφημίσεις, μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς) και υποστηρίζει την απομάκρυνση από αρνητικές σκέψεις για την εικόνα του σώματος.

   Στρέφοντας την προσοχή μας από το «πώς φαίνεται» το σώμα μας στο «τι κάνει», επαναπροσδιορίζουμε τη σχέση μας με τον εαυτό μας, καλλιεργούμε την εσωτερική ενδυνάμωση και ενισχύουμε την αυτοεκτίμησή μας, κερδίζοντας θετικότερη εικόνα σώματος!