Κοινωνιολογία Σώματος: αναδεικνύοντας τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με το σώμα του

   Το σώμα και το κάλλος της εξωτερικής επιφάνειάς του ανέκαθεν απασχολούσαν τον άνθρωπο, προσλαμβάνοντας διαφορετικές όψεις, ανάλογα με τον πολιτισμό, την ιστορική εποχή και τις κοινωνικές συνθήκες. Στο πέρασμα του χρόνου, το σώμα, από απόλυτα βιολογικό και αμετάβλητο αντικειμενικό στοιχείο μετατράπηκε σε σύνθετη οντότητα με κοινωνικό χαρακτήρα, αφού συνιστά αναπόσπαστο στοιχείο της ανθρώπινης δράσης και μεταφέρει μηνύματα προς το κοινωνικό περιβάλλον για τα ατομικά χαρακτηριστικά και τη μοναδικότητά μας, διαδραματίζοντας ενεργό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο βιώνουμε τις κοινωνικές σχέσεις.

   Η σημασία του σώματος για τη συγκρότηση της ατομικής ταυτότητας και την εκδήλωση της κοινωνικής συμπεριφοράς, σε συνδυασμό με την κυριαρχία μιας νέας αντίληψης σύμφωνα με την οποία το σώμα ταυτίζεται με τον εαυτό, έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη της Κοινωνιολογίας του Σώματος, ως ιδιαίτερο γνωστικό αντικείμενο, το οποίο μελετά τις νέες μορφές έκφρασης του ατόμου στις σύγχρονες κοινωνίες. Σημαντικό ρόλο για την εξειδικευμένη κοινωνιολογική μελέτη του σώματος διαδραμάτισε, από τη δεκαετία του 1970, η Κοινωνιολογία της Ιατρικής (Κοινωνιολογία της Υγείας και της Ασθένειας), η οποία ανέδειξε την κοινωνική διάσταση των ιατρικών εννοιών και πρόβαλε τη σημασία του σώματος για την κοινωνιολογία. Έτσι, τη δεκαετία του 1980 αναπτύχθηκε η βιβλιογραφία γύρω από το σώμα, ενώ κατά τη δεκαετία του 1990 η Κοινωνιολογία του Σώματος ανέπτυξε το δικό της θεωρητικό πλαίσιο και παρατηρήθηκε αλματώδης συγγραφή βιβλίων που παρείχαν κοινωνιολογικές αναλύσεις του σώματος.  Μεταξύ αυτών, το συλλογικό έργο των Mike Featherstone, Mike Hepworth και Bryan Turner The body: social process and cultural theory (1991), το έργο του Chris Shilling The body and social theory (1993) και το βιβλίο του Anthony Synnott The body social (1993). 

   Κεντρική για την Κοινωνιολογία του Σώματος είναι η έννοια της σωματοποίησης, η οποία αναφέρεται στην ενεργητική και δυναμική εμπλοκή των σύγχρονων ατόμων με την ανάπτυξη και διαμόρφωση των σωμάτων τους. Η σωματοποίηση προβάλλει τα συναισθήματα, τις επιθυμίες, τα πάθη και τους φόβους, όπως προκύπτουν από τη βίωση του ατομικού σώματος και συνεισφέρει στην κατανόησή του ως μιας δυναμικής πραγματικότητας, η οποία παράγει την ατομική και κοινωνική δράση ανάλογα με τη θέληση του ζωντανού υποκειμένου. Αποκλείοντας τη μονοδιάστατη πρόσληψη του σώματος, είτε ως βιολογικού, είτε ως κοινωνικού, αναδεικνύει τον πολυσύνθετο χαρακτήρα του, την υποκειμενική, άμεση, προσωπική διάσταση του σώματος, καθώς και τη διαλεκτική σχέση του ατόμου με το σώμα του. Έτσι, η Κοινωνιολογία του Σώματος στοχεύει να προβάλλει το σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει η κατανόηση του σώματος από το σύγχρονο άτομο στη διαμόρφωση της ατομικής του ταυτότητας αλλά και της κοινωνικής δράσης. 

   Υπάρχει ένας αυξανόμενος αριθμός παραγόντων που βοηθούν στην εξήγηση του αυξανόμενου ενδιαφέροντος γύρω από το σώμα τις τελευταίες δεκαετίες. Πρώτον, δημογραφικές αλλαγές, όπως το αυξανόμενο προσδόκιμο όριο ζωής, ανέδειξαν τη μεταβαλλόμενη φύση των ανθρώπινων σωμάτων και προκάλεσαν σημαντικά ερωτήματα για τον κύκλο της ζωής, καθώς και για τη φροντίδα και διαχείριση των γηρασκόντων σωμάτων στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών. Επίσης, η γήρανση ως διαδικασία προκάλεσε ερωτήματα σχετικά με τη σημασία της εξωτερικής εμφάνισης και των ικανοτήτων του σώματος για τη διατήρηση της κοινωνικής ταυτότητας.

    Ένας δεύτερος λόγος για το αυξανόμενο ενδιαφέρον γύρω από το σώμα είναι το γεγονός ότι οι σύγχρονες κοινωνίες χαρακτηρίζονται για τη λατρεία του σώματος και για τις αυξανόμενες ανησυχίες γύρω από αυτό. Το ενδιαφέρον αυτό για το σώμα είναι τόσο εμπορικό όσο και αισθητικό. Έτσι, τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται στις σύγχρονες κοινωνίες η εμφάνιση πρακτικών τροποποίησης ή μετασχηματισμού του σώματος, όπως η δίαιτα και οι διατροφικές συνήθειες, η μόδα, το μακιγιάζ, το τατουάζ, το piercing, η σωματική άσκηση και η πλαστική χειρουργική. Η σημασία που αποδίδεται στη σύγχρονη εποχή στην εξωτερική επιφάνεια του σώματος και στη δημόσια προβολή του εαυτού, καθώς και η έμφαση που δίνεται στη νεότητα και την ομορφιά ως των χαρακτηριστικών γνωρισμάτων ενός επιθυμητού σώματος, έχουν καταστήσει τις δυνατότητες και τα μέσα για τη βελτίωση της εξωτερικής εμφάνισης περισσότερα από ποτέ. Στο πλαίσιο αυτό το σώμα αντιμετωπίζεται ως "σχεδίασμα", ως μια εύπλαστη οντότητα που βρίσκεται στη διαδικασία του γίγνεσθαι και εξελίσσεται σε σχέση με τις επιθυμίες του κατόχου του.

    Τρίτον, οι πρόσφατες εξελίξεις σε τεχνολογικές καινοτομίες, όπως για παράδειγμα αυτές που σχετίζονται με την ανθρώπινη αναπαραγωγή, σημαίνουν ότι μπορούμε να χειριστούμε τα σώματά μας με νέους τρόπους και ρίχνουν φως στη ρευστή φύση των ορίων μεταξύ του φυσικού και του κοινωνικού σώματος. Επιπλέον, ο κατάλογος των πρακτικών τροποποίησης του σώματος διευρύνεται με την προσθήκη πρακτικών οι οποίες, μέσω της τεχνολογίας, της ιατρικής και της βιολογίας συμβάλλουν στην τροποποίηση όχι μόνο του εξωτερικού, αλλά και του εσωτερικού μέρους του σώματος (π.χ. παρέμβαση στη λειτουργία σωματικών οργάνων, προσθετική, νανοτεχνολογία, μεταμοσχεύσεις, νέες τεχνολογίες οπτικοποίησης του σώματος).

   Μια ακόμη κατηγορία ενδιαφερόντων που αύξησαν τη σπουδαιότητα του σώματος περιλαμβάνουν μια αυξανόμενη συνειδητοποίηση των αλλαγών στη μορφή διακυβέρνησης, οι οποίες κατέστησαν το σώμα αντικείμενο διαφόρων μορφών ελέγχου και εγγραφής των εξουσιαστικών λόγων. Επιπρόσθετα, το κίνημα των γυναικών και η φεμινιστική σκέψη κατέστησαν ορατό το ρόλο του σώματος στην καταπίεση των γυναικών και εναντιώθηκαν στον τρόπο με τον οποίο η τυραννία της ομορφιάς εμπεριέχει φυσικό, συναισθηματικό και οικονομικό κόστος για τις γυναίκες.

  Η Κοινωνιολογία του Σώματος αναπτύσσεται όλο και περισσότερο προκειμένου να συμβάλλει στη μελέτη της νέας κοινωνικής πραγματικότητας -που διαμορφώνεται με πρωταγωνιστή το σώμα- στις σύγχρονες και τεχνολογικά αναπτυγμένες δυτικές κοινωνίες.