Οφέλη, αρνητικές συνέπειες και προκλήσεις

    Η απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (social media) για τους ανήλικους κάτω των 15 ετών στην Ελλάδα -το σχετικό νομοσχέδιο υπερψηφίστηκε από την Ολομέλεια της Βουλής (ν.5350/2026) και τίθεται σε ισχύ από την 1η Ιανουαρίου 2027- έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό. Παρότι η πρόθεση είναι η προστασία της ψυχικής και σωματικής υγείας των ανηλίκων από τους κινδύνους της υπερβολικής χρήσης των πλατφορμών, η απόφαση αυτή διχάζει γονείς, εκπαιδευτικούς, ειδικούς, καθώς εκτός από προσδοκίες συνοδεύεται από σοβαρές ανησυχίες και σημαντικές προκλήσεις.

   Η εφηβεία είναι μια περίοδος κρίσιμη για τη διαμόρφωση της ταυτότητας, με την εικόνα του σώματος να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο, λειτουργώντας, συχνά, ως ο καθρέφτης μέσα από τον οποίο οι έφηβοι ανακαλύπτουν, αξιολογούν και επαναπροσδιορίζουν τον εαυτό τους. Η αποφυγή της τοξικής σύγκρισης με εξιδανικευμένα πρότυπα των social media (εξωτερικής εμφάνισης, τρόπου ζωής, επιτυχίας) που μπορεί να προκαλέσουν στους εφήβους πλήγμα στην αυτοεκτίμηση, αυξημένα επίπεδα άγχους και ψυχολογική εξάντληση ή ακόμα και να οδηγήσουν σε επικίνδυνες συμπεριφορές, όπως αυστηρές δίαιτες, διατροφικές διαταραχές, περιττές, λανθασμένες ή ακόμα και επικίνδυνες αισθητικές επεμβάσεις είναι, αναμφισβήτητα, μία από τις θετικές συνέπειες της απαγόρευσης. Η αποτροπή της ανεξέλεγκτης έκθεσης σε επιβλαβές περιεχόμενο κρατά, επίσης, τους εφήβους μακριά από συμπεριφορές βίας, ρατσισμού ή αυτοτραυματισμού -που έχουν λάβει ανησυχητικές διαστάσεις τα τελευταία χρόνια, συχνά μέσω ακραίων challenges.

   Στα επιπρόσθετα οφέλη συμπεριλαμβάνονται ο περιορισμός του φαινομένου του διαδικτυακού εκφοβισμού (cyberbullying) αλλά και η ενίσχυση της πραγματικής κοινωνικοποίησης, αφού η απουσία της «εικονικής» αλληλεπίδρασης μπορεί να ωθήσει τους εφήβους στην καλλιέργεια πιο αυθεντικών σχέσεων και σημαντικών συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως η επικοινωνία, η ενσυναίσθηση, η αυτογνωσία, η διαχείριση συναισθημάτων και σχέσεων, η ψυχική ανθεκτικότητα και ευελιξία. Και βέβαια, τα παιδιά κερδίζουν βελτιωμένη ποιότητα ζωής, αφού έχουν περισσότερο χρόνο για μελέτη, εξωσχολικές δραστηριότητες, αθλητισμό και δια ζώσης κοινωνικές συναναστροφές, ενώ, παράλληλα, περιορίζεται η διαταραχή του ύπνου που συνδέεται με τη νυχτερινή χρήση και τον εθισμό στις οθόνες.

   Από την άλλη πλευρά, η μετάβαση σε ανεξέλεγκτα και επικίνδυνα περιβάλλοντα (the migration risk) είναι μια από τις σοβαρές αρνητικές συνέπειες και παγίδες της απαγόρευσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης που επισημαίνουν οι ειδικοί. Όταν μπλοκάρεται η πρόσβαση στις γνωστές και ελεγχόμενες πλατφόρμες (Instagram, TikTok, κλπ.) η ανάγκη των εφήβων για ψηφιακή επικοινωνία είναι πιθανό να τους στρέψει σε dark web ή αμφίβολες εφαρμογές, δηλαδή σε λιγότερο γνωστά, μη ρυθμιζόμενα δίκτυα ή ανώνυμα forums όπου δεν υπάρχει κανένας απολύτως έλεγχος περιεχομένου. Σε αυτά τα ψηφιακά στέκια ο κίνδυνος εκμετάλλευσης (π.χ. αποπλάνηση ανηλίκων - grooming, έκθεση σε ακραίο/βίαιο περιεχόμενο, απάτες) είναι πολλαπλάσιος σε σχέση με τις εμπορικές πλατφόρμες που υπόκεινται στον ευρωπαϊκό κανονισμό DSA (Digital Services Act), ο οποίος ρυθμίζει τις διαδικτυακές πλατφόρμες και τις ενδιάμεσες υπηρεσίες με στόχο την ασφάλεια και τη διαφάνεια του ψηφιακού περιβάλλοντος των χρηστών. Η προσπάθεια για παράκαμψη του μέτρου της απαγόρευσης (με τη χρήση ψεύτικων στοιχείων ενηλίκων, εικονικών ιδιωτικών δικτύων - VPN, κ.ά.) μπορεί, επίσης, να οδηγήσει σε επιπλέον κινδύνους μέσω της έκθεσης των συσκευών των ανηλίκων σε κακόβουλα λογισμικά και υποκλοπή δεδομένων.

   Προβληματισμό δημιουργεί, επίσης, το γεγονός ότι για να ελεγχθεί αν ένας χρήστης είναι κάτω των 15 ετών ενδέχεται να απαιτηθούν και από τους υπόλοιπους χρήστες (ακόμα και τους ενήλικες) διαδικασίες ταυτοποίησης, κάτι που καταργεί τη δυνατότητα ανώνυμης περιήγησης στο διαδίκτυο και δημιουργεί κίνδυνο για διαρροές προσωπικών δεδομένων, απειλώντας την ιδιωτικότητα όλων των πολιτών. Παρόλο που ο Γάλλος φιλόσοφος, κοινωνιολόγος και ιστορικός Μισέλ Φουκώ (1926 – 1984) δεν έζησε για να δει το διαδίκτυο, οι αναλύσεις του ταιριάζουν σχεδόν προφητικά στην απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης για ανήλικους κάτω των 15 ετών και την επακόλουθη ταυτοποίηση όλων των χρηστών, ανεξαρτήτως ηλικίας. Ακολουθώντας τη φουκωική σκέψη στο έργο Επιτήρηση και Τιμωρία (1975) μπορεί κανείς να θεωρήσει την προστασία των ανηλίκων ως το τέλειο άλλοθι για την επέκταση του Πανοπτικού (Panopticon), ενός συστήματος όπου η εξουσία καθίσταται αόρατη και πανταχού παρούσα, αναγκάζοντας τα υποκείμενα να αυτό-επιτηρούνται γνωρίζοντας ότι κάθε ψηφιακό τους ίχνος είναι συνδεδεμένο με την πραγματική τους ταυτότητα. Υπό αυτή τη φουκωική οπτική η ανωνυμία στο διαδίκτυο –ένας από τους τελευταίους χώρους σχετικής ελευθερίας από το βλέμμα της εξουσίας- καταργείται στο όνομα της ασφάλειας. Αλλά και το αλληλένδετο γνώσης – εξουσίας στη φουκωική σκέψη αποτυπώνεται στη μαζική συλλογή ευαίσθητων δεδομένων και τη συγκέντρωσή τους σε βάσεις δεδομένων, με τις οποίες δημιουργείται ένα τεράστιο απόθεμα γνώσης – εξουσίας. Όποιος κατέχει ή υποκλέπτει (μέσω διαρροής) αυτά τα δεδομένα, αποκτά άμεση ισχύ πάνω στα άτομα, εκθέτοντάς τα σε οικονομική εκμετάλλευση, εκβιασμό ή πολιτικό έλεγχο. Όπως υπογραμμίζει με μια φράση του ο Φουκώ: «η ορατότητα είναι παγίδα», δηλαδή προσπαθώντας να προστατεύσουμε τους ανήλικους καθιστώντας τους απόλυτα ορατούς και ταυτοποιήσιμους στο σύστημα, παγιδεύουμε ολόκληρη την κοινωνία σε ένα καθεστώς διαρκούς καταγραφής, όπου η παραβίαση της ιδιωτικότητας δεν είναι σφάλμα του συστήματος, αλλά η ίδια η λογική του.

  Ίσως, όμως, ο μεγαλύτερος κίνδυνος της απόλυτης απαγόρευσης πρόσβασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι ο ψηφιακός αναλφαβητισμός, ένας όρος που δεν αφορά την αδυναμία χρήσης μιας συσκευής αλλά την έλλειψη κριτικής σκέψης και βασικών δεξιοτήτων πλοήγησης στο σύγχρονο ψηφιακό περιβάλλον. Οι νέοι καθίστανται πιο ευάλωτοι στην παραπληροφόρηση (fake news), την προπαγάνδα, χειριστικές τεχνικές marketing και γενικά διαδικτυακή χειραγώγηση όταν, σε μεγαλύτερη ηλικία, θα αποκτήσουν πρόσβαση χωρίς καμία προετοιμασία και εμπειρία, αφού δεν θα έχουν διδαχθεί πώς να χρησιμοποιούν το διαδίκτυο με ασφάλεια και κριτική σκέψη.

   Κάτι που χαρακτηρίζει τους ανήλικους κάτω των 15 ετών είναι ότι σπάνια αναζητούν ειδήσεις με τον παραδοσιακό τρόπο (τηλεόραση, εφημερίδες ή ειδησεογραφικά site): αντίθετα, η είδηση «βρίσκει» εκείνους στη ροή περιεχομένου (feed) τους, η οποία καθορίζεται βάσει αλγορίθμου, ενώ παράλληλα, προτιμούν τη συνοπτική και οπτικοποιημένη πληροφορία, δηλαδή περιεχόμενο διάρκειας 15-60 δευτερολέπτων (TikToks, Reels, YouTube Shorts) που συνοψίζει την επικαιρότητα ή την επιστήμη ή εξηγεί σύνθετα γεγονότα (κοινωνικά, ιστορικά, περιβαλλοντικά ή πολιτικά) με απλή γλώσσα, γραφικά και χιούμορ. Επίσης, πολλά παιδιά αυτής της ηλικίας έρχονται σε πρώτη επαφή με παγκόσμια ζητήματα (όπως η κλιματική αλλαγή, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η υγεία, θέματα ασφάλειας) μέσα από εκστρατείες ευαισθητοποίησης που κυκλοφορούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, διαμορφώνοντας από νωρίς κοινωνική συνείδηση. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ως τρόπος ενημέρωσης και πηγή πληροφόρησης είναι, επομένως, μια δυνατότητα που καταργείται με την απόλυτη απαγόρευση πρόσβασης.

   Παρόλο που η απαγόρευση αφορά αποκλειστικά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και όχι τη γενική πρόσβαση στο διαδίκτυο, επομένως δεν στερεί από τους εφήβους εκπαιδευτικές πλατφόρμες ή ψηφιακές βιβλιοθήκες, ενδέχεται να επηρεάσει έμμεσα τον τρόπο, με τον οποίο ανακαλύπτουν ψηφιακά βιβλία και πολιτιστικό περιεχόμενο. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η αποκοπή των ανηλίκων από κοινότητες όπως είναι το #BookTok και το #Bookstagram, μέσα από τις οποίες ανακαλύπτουν προτάσεις βιβλίων από συνομηλίκους τους και αναζητούν στη συνέχεια τους τίτλους σε ψηφιακές ή φυσικές βιβλιοθήκες, λειτουργώντας τα τελευταία χρόνια ως ένα από τα ισχυρότερα κίνητρα φιλαναγνωσίας για εφήβους 12-15 ετών.

   Είναι, τελικά, λύση η απόλυτη απαγόρευση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στους ανήλικους κάτω των 15 ετών και πώς θα ανταποκριθούμε στις προκλήσεις μιας κοινωνίας που ήδη λειτουργεί ψηφιακά, όταν η πραγματική ανάγκη δεν είναι η απομόνωση αλλά η ουσιαστική εκπαίδευση και η θέσπιση ορίων;

   Από τη στιγμή που η ψηφιακή τεχνολογία είναι αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής κρίσιμης σημασίας αναδεικνύεται η καλλιέργεια της ψηφιακής παιδείας (digital literacy). Η ένταξη της ψηφιακής παιδείας στα σχολικά προγράμματα μπορεί να περιλαμβάνει την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και την εκπαίδευση στον έλεγχο πηγών (διασταύρωση πληροφοριών, εντοπισμός ψευδών ειδήσεων, διάκριση της αλήθειας από την παραπληροφόρηση), την ασφαλή διαδικτυακή συμπεριφορά (κατανόηση και διαχείριση των διαδικτυακών κινδύνων, προστασία των προσωπικών δεδομένων και της ιδιωτικότητας), την υπευθυνότητα (διαχείριση του χρόνου οθόνης, συνειδητοποίηση των συνεπειών των πράξεων στον ψηφιακό κόσμο και καλλιέργεια σεβασμού απέναντι στους άλλους χρήστες) και την αποτελεσματική αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών και της τεχνητής νοημοσύνης στη μάθηση και την καθημερινότητα. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται η υλοποίηση βιωματικών προγραμμάτων, μαθητικών διαγωνισμών και δράσεων στα σχολεία για την ασφάλεια στο διαδίκτυο και την ψηφιακή δημιουργικότητα, η επικαιροποίηση των προγραμμάτων σπουδών αλλά και η επιμόρφωση των εκπαιδευτικών ώστε να μπορούν να καθοδηγήσουν τους μαθητές.

   Η ψηφιακή παιδεία απαιτεί, παράλληλα, ενεργό ρόλο από την οικογένεια, με την καλλιέργεια σχέσης εμπιστοσύνης και τη δημιουργία ανοιχτού διαλόγου με τα παιδιά για τη δραστηριότητά τους στο διαδίκτυο. Σημαντικός μπορεί να αποδειχθεί και ο ρόλος της πολιτείας στην ενδυνάμωση και την υποστήριξη των γονέων μέσω δωρεάν σεμιναρίων και οδηγών για γονείς, που θα συμβάλλουν στην εκπαίδευσή τους στη χρήση εργαλείων γονικού ελέγχου, τον καθορισμό ορίων χρόνου αλλά και την αξιοποίηση για τα παιδιά εναλλακτικών επιλογών «εκτός οθόνης» (αθλητικές δραστηριότητες, χώροι συνεύρεσης νέων, ενθάρρυνση της συμμετοχής σε καλλιτεχνικούς ή πολιτιστικούς συλλόγους κλπ.).

   Θα μπορέσει η Ελλάδα να ανταποκριθεί στην πρόκληση της ψηφιακής παιδείας όταν η εμπειρία δείχνει ότι οι απαγορεύσεις εύκολα παρακάμπτονται τεχνολογικά, ενώ η ουσιαστική ψηφιακή παιδεία είναι το μόνο εφόδιο που μένει μακροπρόθεσμα;